FDI hay FII – câu hỏi nguyên lý?
FDI (foreign direct investment) và FII (foreign Indirect Investment) là hại dạng thức mà chúng ta vẫn sử dụng để phân biệt các luồng vốn nước ngoài đổ vào Việt Nam. Việc phân biệt cho phép ta so sánh và đong đếm những lợi và hại của hai dạng thức vốn này. Nhìn chung ở Việt Nam, Trung Quốc hay Ấn Độ, những quốc gia thu hút mạnh vốn đầu tư nước ngoài, FDI vẫn có ý nghĩa quan trọng và được chăm sóc nhiều hơn FII. Nếu như với FDI, câu chuyện thường xoay quanh thu hút thế nào cho nhiều thì với FII, câu chuyện lại là quản lý thế nào cho tốt. Liệu khác biệt trong quan niệm này có căn cứ và có phải khi nào FDI cũng tốt hơn FII không, có khi nào nên nghĩ đến chuyện hợp nhất hai loại vốn này?

Về nguyên lý, FDI như ông già Noel đi vào mang theo những túi quà lóng lánh. Những túi quà này điểm qua thì có đầu tư tài chính; khả năng tiếp cận công nghệ mới, tiên tiến; khai phá và kích thích xuất khẩu,… Những món quà vô giá với những cậu bé – những doanh nghiệp nhỏ ở Việt Nam vốn chỉ quen chơi những trò chơi nhỏ, manh mún. Chúng ta phần nào “ưa” FDI bởi tác động – ích lợi của nó rất hiện hữu, sờ – nắm – đo đếm – bình phẩm được. Đó là những nhà máy mới, to lớn hiện đại chưa từng thấy, những mạng lưới công nghệ thông tin cao cấp, những khu thương mại khổng lồ, sáng long lanh và lộng lẫy, những người lao động chất lượng cao nói chuyện với nhau bằng ngoại ngữ quốc tế,… – về góc độ xã hội là khả năng tạo việc làm lớn. Những ưu điểm này vượt trội nếu so với FII.

Chưa hết, tác động của FDI không dừng lại ở một nhà máy hay một hệ thống, mỗi đơn vị đầu tư này lại có vai trò nhưng một hệ số nhân tác động – tức là sự xuất hiện của nó kéo theo một loạt các hiệu ứng phát triển quy mô vùng. Cùng với những dự án FDI được triển khai sẽ có hàng loạt các dự án lớn nhỏ ăn theo và một hệ thống các dịch vụ phụ trợ. Nhà máy Intel Việt Nam đi vào hoạt động chắc chắn sẽ làm cho cả một khu dân cư xung quanh thay đổi, kèm theo là một loạt các dịch vụ ăn uống, giải trí, vận chuyển,… – một hệ số nhân thực sự.

Câu hỏi là FDI có phải luôn tốt như vậy? Rất nhiều nhà kinh tế trong và ngoài nước thực sự băn khoăn về câu hỏi này. Xã hội Mỹ tăng trưởng không phải chỉ nhờ có những Microsoft, Intel, Apple, Goldman Sachs,… mà phần rất lớn động lực tuôn trào từ những người đang từng ngày nỗ lực để trở thành những Bill Gates mới và Steve Jobs mới. Giáo sư Nancy Napier, nhà nghiên cứu hàng đầu về chiến lược tại ĐH Boise State, trong một lần trao đổi với chúng tôi đã chia sẻ mối lo lắng của những người làm chiến lược về sức sáng tạo và năng động trong các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ đang ngày càng giảm, làm cho nước Mỹ ngày càng già và kém vận động. Sức sáng tạo, tính năng động đó chính là những người khởi nghiệp. Nó quan trọng đến nỗi Jack Welch huyền thoại của GE từng tuyên bố muốn chẻ nhỏ, tái cơ cấu tập đoàn này để có thể tiến lên với tinh thần của một doanh nghiệp nhỏ.

Những doanh nghiệp nhỏ – những doanh nghiệp khởi sự có ý nghĩa vô cùng quan trọng với sức tăng trưởng và khả năng đổi máu của toàn nền kinh tế. Bằng chứng với những người chủ khởi nghiệp đầu tiên của Trung Nguyên hay FPT có lẽ cũng đủ – họ định nghĩa lại sức mạnh của Việt Nam.

Thế thì FDI, nguồn vốn luôn được ta tôn sùng có một hạn chế: sự xuất hiện của nó giống như sự xuất hiện của những doanh nghiệp lớn đã trực tiếp cạnh tranh những khoảng đất màu mỡ có thể nuôi mầm những tinh thần khởi nghiệp. Phía nào yếu thế hơn, câu trả lời dành cho độc giả. Nhà máy ViBird của tập đoàn Nguyễn Hoàng – người chủ sau 8 năm vẫn tự cho rằng “Tôi đang khởi nghiệp” – sẽ ra sao nếu Dell đầu tư xây dựng nhà máy lắp ráp máy tính ở Việt Nam. Chỉ là câu hỏi “nếu như” nhưng cũng có thể khiến NHG Group rùng mình.

Mèo trắng hay mèo đen không quan trọng – miễn là bắt được chuột
Quay trở lại, mối đe dọa của FDI có thể làm triệt tiêu đi các nguồn lực tự thân ở quốc gia sở tại đã được cụ thể hóa thành các yêu cầu như đảm bảo hàm lượng “chất xám nội” trong những nhà máy FDI, những cam kết xuất khẩu và chuyển giao công nghệ cùng hàng loạt các quy định về giao dịch ngoại hối cùng các quy định có tính cưỡng bức khác.

Nguồn vốn ngoại nếu ở dạng FII lại là nguồn dinh dưỡng rất lớn nuôi dưỡng tinh thần khởi nghiệp trong nước, đưa những doanh nghiệp vừa và nhỏ tiếp cận đến nguồn vốn dồi dào kèm theo các điều kiện nâng chuẩn công bố thông tin, yêu cầu minh bạch hóa và hàng loạt các chuẩn mực quốc tế khác. Có thể khó khăn, nhưng cơ bản là cần thiết. Rõ ràng ngoài việc đưa vốn đến, những lợi ích không trực tiếp của những nguồn vốn không trực tiếp này là đưa dần chuẩn mực kinh doanh trong nước tiếp cận với các chuẩn mực hành vi quốc tế về giao dịch, quản trị rủi ro, quản trị chiến lược, các công cụ mới,… Thực tế với thị trường tài chính và thị trường chứng khoán cho thấy sự tham gia của các tổ chức và quỹ đầu tư quốc tế đã đẩy tính thanh khoản, chiều sâu thị trường, tính hiệu quả cùng các yêu cầu chuẩn mực lên rất cao và rất nhanh chỉ trong một thời gian rất ngắn. Giai đoạn 2006-2007 có bước tiền dài bằng cả 5-6 năm vận hành trước đó của thị trường tài chính – thị trường chứng khoán Việt Nam. Quá trình này ngược lại giúp tăng cường hiệu quả hoạt động phân bổ vốn quốc tế và trong nước.
Có lý do cụ thể để giải thích vì sao nhiều quốc gia không thực sự thích FII. Nếu như FDI là những khoản đầu tư có đặc tính ổn định, giống như đã có gạch và vữa để xây lên bức tường và việc phá đi cũng không giúp người bỏ tiền xây thu lại được nhiều; thì, FII khác ở chỗ họ đặt một bức tường và khi cần thì nhấc cả bức tường đi. Thảm họa tài chính cuối những năm 1990 với các nước Châu Á luôn là nỗi ám ảnh vô cùng lớn, Việt Nam không là ngoại lệ. Việt Nam và Trung Quốc đều đang có những đặc điểm kinh tế – tài chính – xã hội rất giống với các nước Châu Á kia trước khủng hoảng.

Rủi ro lớn nhất của FII là khi các danh mục đầu tư được vẽ ra rất đẹp với điểm nhấn là các tài sản trong nước chợt bị gấp lại, bán hết và rút đi trong chớp nhoáng. Tuy nhiên, rủi ro luôn là rủi ro, đối mặt và có các biện pháp phòng vệ sẽ tốt hơn là bỏ đi và chọn cách khác. Trong điều kiện kinh tế – tài chính khu vực và thế giới hiện nay, sau bài học 1997 thì mỗi quốc gia, trong đó có Việt Nam đều cố gắng xây dựng nhũng khung chính sách rất nhạy cảm và linh hoạt điều chỉnh theo các biến động của kinh tế thế giới. Việc hợp tác cùng giải quyết là giải pháp mà các quốc gia đều thống nhất. Bên cạnh đó, luôn tồn tại những lượng vốn rất lớn trong thị trường vốn toàn cầu đi tìm những khu vực thị trường có thể hứa hẹn tăng trưởng đầu tư tốt. Rủi ro vẫn là rủi ro nhưng rủi ro ở mức độ nào và khả năng đe dọa ra sao cấn sẽ cần được tính toán cụ thể.

Một đặc điểm khác giúp ta phân biệt tốt FDI và FII là tính chấp nhận rủi ro. Việt Nam hay bất kỳ nền kinh tế mới nổi nào cũng đều có chung đặc điểm rủi ro cao và hiện diện trong mọi lĩnh vực. Ở một khía cạnh nào đó, có thể thấy FDI sẽ chỉ được rót vào nếu các cơ hội làm kinh doanh và mang lại lợi nhuận là rất cụ thể, có thể tính toán và dự báo với độ chính xác cao. Điều này dễ hiểu vì nếu mất, nhà đầu tư FDI mất rất nhiều. Ngược lại, FII dám theo đuổi những cơ hội đầu tư nhiều rủi ro nhưng với lợi suất kỳ vọng cũng lớn không kém.

Trên góc độ một nhà đầu tư nước ngoài, vấn đề có lẽ sẽ không phải là chọn cách đầu tư nào mà trên thực tế là phối hợp ra sao để FDI hay FII của mình cùng mang lại hiệu quả tối đa. Đứng trên góc độ một người làm kinh doanh hay người làm quản lý trong nước sẽ cần cân nhắc với một cơ hội kinh doanh cụ thể, nếu như việc FDI tham gia không mang lại những nhân tố căn bản cho thành công dự kiến thì có nhất thiết phải dành cho FDI hay nên để cho một doanh nghiệp trong nước khai thác, khi cần sẽ kêu gọi FII.

Nhìn chung, khó có thể nói FDI hay FII tốt hơn hay thậm chí có nhất thiết phải phân FDI và FII trong một số trường hợp. Mỗi hình thức đầu tư có những lợi thế và hạn chế. Ở góc độ quản trị và điều hành vốn, không chỉ các doanh nghiệp FDI mà các nhà đầu tư FII cũng có những giải pháp tăng cường quản trị, chuyển giao công nghệ và hỗ trợ kinh doanh để tối đa hóa giá trị cho khoản đầu tư của mình.

Việt Nam – FDI vẫn rất được quan tâm

Tăng trưởng FDI 1988 – 2006

FDI LuuQuyPhuong Vietnam investment

(Nguồn: Vietpartners)

Biểu đồ tăng trưởng FDI trong nước cho thấy sau giai đoạn 1988-2004, những năm 2005, 2006 có tăng trưởng đột biến về FDI. FDI năm 2006 đã vượt rất nhanh, cao hơn đỉnh 1996 và cao nhất trong 19 năm gần nhất. Dự kiến cuối năm 2007, FDI có thể đạt đến 12 tỉ USD. Những con số cho thấy tiềm năng tăng trưởng mạnh mẽ.

Theo Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, năm 2007, GDP ước đạt 8,5% (kế hoạch 8,2-8,5%), phấn đấu năm 2008 đạt 8,5-9%; kim ngạch xuất khẩu tăng 20,5% (kế hoạch 17,4%); kim ngạch nhập khẩu 27% (kế hoạch 15,5%); Tổng vốn đầu tư toàn xã hội so với GDP đạt 40,6% (kế hoạch 40%), tổng thu ngân sách 287.000 tỷ đồng, tổng chi ngân sách 368.000 tỷ đồng. Theo Cục đầu tư nước ngoài, Bộ Kế hoạch đầu tư, trong 9 tháng đầu năm, các DN FDI đã đạt tổng doanh thu 25,8 tỉ USD, trong đó xuất khẩu tới hơn 14 tỉ USD, tăng gần 32% so với cùng kỳ.

Những dự báo này cho thấy sức tăng trưởng mạnh nhất trong 10 năm trở lại đây (theo lời Thủ Tướng. Cơ sở này là điểm cân nhắc cho nhà đầu tư nước ngoài hiện tại và tiềm năng ra quyết định đổ thêm vốn vào Việt Nam, cả FDI lẫn FII.

Nguồn: www.saga.vn

Trong giai đoạn từ 1988 đến tháng 9/2007, đã có 8.058 dự án FDI được triển khai ở Việt Nam. Lượng vốn đầu tư trong gần 20 năm đạt đến con số 72,86 tỉ USD nhưng cho đến thời điểm 9/2007 mới chỉ thực hiện được khoảng 42,5% – một hiệu suất không hề cao. Nếu bổ ra theo các ngành công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ thì càng thấy rõ.

Bảng trên cho thấy có rất ít vốn đổ vào ngành nông nghiệp, nhiều nhất và vượt trội là vốn đầu tư vào ngành công nghiệp. Lượng vốn đầu tư vào mảng dịch vụ chỉ bằng một nửa.

Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam – góc nhìn từ thị trường tài chính

Nguồn: www.saga.vn

Trong biểu đồ tình hình sử dụng vốn của ngành dịch vụ, ta thấy rất rõ hiệu suất sử dụng thấp thể hiện qua các cột xanh rất thấp so với các cột da cam. Có một điểm tương phản: lĩnh vực tài chính-ngân hàng tuy có lượng vốn đầu thấp nhưng hiệu suất thực hiện rất cao, đạt xấp xỉ 91% – trái ngược với hầu hết các lĩnh vực khác của ngành dịch vụ và cả nền kinh tế. Tuy nhiên lượng FDI đổ vào hoạt động tài chính – ngân hàng chỉ khoảng 840 triệu USD. Trong khi chỉ riêng lượng vốn của các quỹ đầu tư đang hoạt động ở Việt Nam đã đạt mức xấp xỉ 6 tỉ USD.

Rõ ràng hoạt động đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng là một câu chuyện khác, cần kể riêng.

Những ngân hàng ngoại thấu hiểu người nội
Giấy phép chi nhánh của HSBC ở Tp. Hồ Chí Minh ghi ngày 22/03/1995, vốn điều lệ là 15 triệu USD nhưng rất nhiều người trong chúng ta đều biết câu chuyện họ đã có mặt ở Việt Nam từ năm 1870. Hoạt động đầu tư trực tiếp tồn tại từ rất sớm.
ANZ tuyên ngôn là một trong những ngân hàng nước ngoài đầu tiên hoạt động tại Việt Nam với hơn 15 năm vận hành. Ngân hàng này còn nhanh tay thiết lập một hệ thống 24 điểm đặt máy ATM và hiện đang được rất nhiều người có thu nhập cao, người có người thân đi học, công tác và cư trú ở nước ngoài sử dụng.
Bên cạnh ANZ và HSBC, những ngân hàng Nhật cũng có mặt tại Việt Nam từ rất sớm. Những tên tuổi như Mitsubishi Tokyo, Sumitomo-Mitsui, Mizuho,… đều nổi tiếng ở Nhật và thế giới. Họ cũng có mặt ở Việt Nam từ những năm 1990.

Hiểu rồi thì mua …

Cùng với nguồn vốn và trợ lực từ HSBC, Techcombank trở thành một trong những ngân hàng tư nhân phát triển nhanh và mạnh nhất ở khu vực miền bắc, đang ráo riết mở rộng phạm vi của mình ở khu vực phía Nam. Chỉ trong vòng 3 năm 2005, 2006, 2007, Techcombank liên tục nhận những giải thưởng danh giá từ Wachovia, Bank of Newyorks, CitiBank,… nhận giải thưởng thương hiệu mạnh và là ngân hàng đầu tiên ở Việt Nam nằm trong danh sách xếp hạng tín nhiệm ngân hàng của Moody’s. Một sức sống hoàn toàn mới và bản thân HSBC cũng thể hiện sự “phấn khích” khi tháng 10 vừa rồi quyết định mua thêm 5% cổ phần Techcombank với giá cao gần gấp 2 lần mức giá họ mua 10% của Techcombank hai năm trước. Họ đang chứng tỏ những mối quan hệ bền chặt và rõ ràng FDI hay FII không còn nhiều ý nghĩa, thành công mới là câu chuyện để mừng.
ANZ cũng khẳng định mình biết làm đầu tư. Khoản đầu tư 27 triệu USD vào Sacombank cách đây hơn 2 năm bây giờ đã có giá trị thị trường trên 3 nghìn tỉ, lãi 2,6 nghìn tỉ, một thương vụ đầu tư cực kỳ thành công. STB hiện nay đang là một trong những cổ phiếu được ưa thích nhất trên sàn giao dịch TP. HCM. Nó được ưa thích không chỉ nhờ tính thanh khoản cao mà còn nhờ hiệu quả vận hành rất tốt của Sacombank, thương hiệu được ghi nhận và được tín nhiệm, đặc biệt của người dân phía Nam. Sàn HoSE chỉ có hai cổ phiếu nhóm tài chính – ngân hàng, cả hai đều là những tên tuổi hàng đầu, ngoài STB vừa nhắc đến còn có SSI. SSI cũng lại là một đối tượng đầu tư của ANZ. Với 88 triệu USD để mua 10% SSI, sau hơn 3 tháng, giá trị tính theo giá thị trường là 130 triệu USD, lãi 50% sau 3 tháng. Chỉ FII mới có thể làm lên những khoản lãi khổng lồ trong khoảng thời gian rất ngắn.
Tuy nhiên việc so sánh FDI và FII không nên chỉ nhắm vào số lãi trên thời gian. Hãy nhìn vào cách làm của ANZ, ngoài việc thực hiện đầu tư vào SSI, ANZ còn tham gia hỗ trợ với các tiêu chí về kĩ thuật và quản trị kinh doanh. Những thành công vượt bậc của SSI trong khoảng thời gian ngắn gần đây không thể không có phần đóng góp của ANZ và Daiwa Securities. FII đang thực sự minh chứng hiệu quả của mình.
Câu chuyện đương nhiên sẽ không dừng lại, ngoài ANZ và HSBC còn có Standard Charter, Deustch Bank hay Paribas. Tiếp theo các ngân hàng là thế lực vô cùng hùng hậu và có sức mạnh còn vượt trội hơn nữa của các quỹ đầu tư quốc tế, các ngân hàng đầu tư hàng đầu như Morgan Stanley hay G.Sachs. Mới đây trong một cuộc trao đổi với các đối tác từ Mỹ, chúng tôi được biết có đến 200 quỹ đầu tư của họ đang chờ tín hiệu tốt để cùng tham gia vào thị trường Việt Nam. FII có thể tăng chóng mặt, vốn sẽ bỗng chốc chảy ào ạt. Nhưng cũng đồng nghĩa với rủi ro đang đạt đến mức cần báo động và phải có biện pháp phòng vệ.

Tương lai là gì
Ai cũng muốn nhìn vào tương lai tốt đẹp. Mặt tốt đẹp của những điều chúng ta trao đổi là lượng vốn khổng lồ chảy vào sẽ kích thích nền kinh tế vọt lên nhanh chóng. Xu thế kết hợp cả đầu tư trực tiếp và gián tiếp sẽ được nhiều nhà đầu tư nước ngoài áp dụng. Đầu tư trực tiếp để chủ động tìm hiểu, nắm bắt thị trường, còn đầu tư gián tiếp để mở rộng hoạt động, đa dạng kinh doanh, danh mục đầu tư. Đầu tư trực tiếp sẽ có ý nghĩa mở đường cho đầu tư gián tiếp.
HSCB đưa ra các khuyến cáo định hướng cho khách hàng của mình đầu tư vào Việt Nam. Khi đó, họ vừa làm dịch vụ cho chính họ, đồng thời khuyến khích hoạt động đầu tư gián tiếp khác vào Việt Nam.
Hội nhập WTO và hấp dẫn của thị trường 80 triệu dân đang tăng trưởng mở đường cho sự xuất hiện ngày một đông đảo hơn đội ngũ các ngân hàng và định chế tài chính quốc tế tại Việt Nam dưới hình thức FDI. Tuy nhiên với tốc độ tăng quá nhanh của số lượng các tổ chức tài chính như công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ, công ty tài chính, ngân hàng… thì xu thế thâu tóm và mua lại đối tác Việt Nam của các tổ chức tài chính nước ngoài dường như được báo trước sẽ đến thời điểm rất thuận lợi và khi diễn ra sẽ rất ào ạt.

Bài đăng trong cuốn sách “20 năm Đầu tư nước ngoài- Nhìn lại và hướng tới 198 – 2007″ do Cục Đầu tư nước ngoài, Hội DN đầu tư nước ngoài và Tạp chí DN đầu tư nước ngoài hợp tác xuất bản; 1/2008

NGUỒN: Lưu Quý Phương – Bùi Quang Nam © SAGA- www.saga.vn

Bài phát biểu của Steve Jobs tại ĐH Stanford.

Tôi lần đọc lại bài viết này – 5 năm trước, khi mà SAGA có những bước tiến bộ đầu tiên, những cơ hội và hoài bão, nhờ nỗ lực không mệt mỏi của những người dày công xây dựng lên nó, của những giấc ngủ kéo dài không quá 4h, của những giọt mồ hôi.
Tình cờ biết về iPod, về Steve Jobs và về những câu chuyện về Steve. Tôi không biết đã đọc bài viết này bao nhiêu lần, chỉ biết mỗi lần cảm thấy muốn từ bỏ, mệt mỏi hay cảm thấy hết động lực theo đuổi đam mê và mục tiêu của mình, khi ấy, bài viết này là ly nước tăng lực tuyệt vời.

Cứ đọc đi đọc lại, nếu ngày mai là ngày cuối cùng, nếu như tôi không thể biết điều gì đã xảy ra và nếu như tôi làm điều người ta nói tôi làm. Và cứ thế, tôi đã lầm lì đi con đường của mình tự chọn, với nhiều người là sai, với nhiều người chê trách. Stay hungry, stay foolish. Tôi tự tìm niềm vui của mình trong những việc mình làm, đặt hết sức lực và suy nghĩ vào đó. Steve luôn là một điều gì đó, không đơn thuần như một biểu tượng, không dễ mô tả như 1 tấm gương, có lẽ đúng hơn nên là một nguồn cảm hứng, nhưng hơn thế nữa và không thể mô tả được.

Có lẽ trên cả thế giới này, Steve là một cảm hứng bất tận và độc đáo của tinh thần khởi nghiệp, của sức sáng tạo không giới hạn và của niềm đam mê tới từng tế bào.

Steve, cá nhân tôi – và cả thế giới ngưỡng mô ông, ông mãi ở trong tim trong trí nhớ và là nguồn cổ vũ không bao giờ cạn cho những đam mê khởi nghiệp và khao khát sáng tạo của tuổi trẻ nói riêng và loài người nói chung.

Steve Jobs, 1955 – 2011

Tôi thấy sự phức tạp trong suy nghĩ, trong những process nhằng nhịt, móc nối, dính nhớp nháp như màng nhện của từng con người và của mỗi tổ chức.

Sự nhằng nhịt và dính nhờ nhờ ấy đảm bảo cho mỗi con người và tổ chức rằng không có ai, không có hành động nào tự do vượt khuôn khổ, tự do vọt ra ngoài cái hộp một cách không kiểm soát hoặc hoàn toàn vô tư mà không ai biết.

Cần không? Cần. Tốt không? Có, đôi khi. Nhiều hay ít? Hỏi Chúa đi!

Nó tuỳ thuộc vào điều gì? Hỏi Chúa tiếp.

Vậy nó có cần không? Cái sự phức tạp ấy? Chả lẽ tui trả lời là “á đù”.

Này. Think about it. Và khi think about it. You become extremely complicated. Không tin à? Thử đi.

Complicates và Simplicity. Với tôi, và như nhiều người vẫn thường nói – là cách nhìn và cách sống. Nhưng tôi, một cách thật giản dị và sung sướng, mới nhận ra, Simplictiy không kêu gào mà ra được. Nó sinh ra từ nhận thức và tư duy sau những cú shock nào đó, hơn là hô hào: chúng mình simplified nó nhé, nào cùng làm nào, hò dô ta nào,… – meaningless.

Một lối sống và suy nghĩ simplicity. Đôi khi ta chợt nhận ra: cô ấy, anh ta sao đơn giản quá vậy? Tổ chức đó sao thả lỏng quá vậy? Sự đơn giản, thả lỏng, thành thật tới mức vô tâm nào đó, tới mức ta cảm thấy lo lắng.

Nhưng có chắc, below the surface, things are just simple as we see.

Chúng ta có thể nhìn thấy và chỉ nhìn thấy cái chúng ta nhìn thấy. Chúng ta không nhìn thấy cái chúng ta không nhìn thấy – đương nhiên, vì nó chẳng thể hiện ra. Nhưng chúng ta, khi thực sự đặt trái tim và suy nghĩ về người đó, điều đó, chúng ta sẽ cảm thấy.

Với tôi, mọi sự simplicity đáng ngưỡng mộ đều đặt nền tảng trên một quá trình complicated mà ở đó, con người hay quy trình đó, đã phải trải qua những giây phút phức tạp và rối rắm tận cùng của chịu đựng, để nhận ra rằng, nothing really matter so be true, be frankly, be simple but be wise.

Tôi nói nhảm. Sure. Vì đang cắm cúi làm, chợt một số hình ảnh và cảm xúc rất thường xuất hiện lại vừa đi dạo qua trong mớ bòng bong những legal, figures, articles, deals, plans,… và tôi cảm thấy thật dễ chịu vì cái sự annoy của cái vừa đi dạo qua đó.

Simple và just simple tới mức nó giúp tôi cười, slightly but brightly. Tôi vội draft lại ngay cảm nhận và suy nghĩ của mình bật ra từ đó.

Có thể sự simple đó với bạn là risky, là unstable, là chưa đủ cho một longterm plan. Thì, bạn, nếu bạn thực sự yêu thương, quý trọng, thích thú với người-vật-sự kiện-quy trình-tổ chức đó, thì hãy suy nghĩ, đúng – being complicated in the most simply way – để xem nếu mình involve vào cuộc sống/quy trình đơn giản đó, mình sẽ làm gì để giữ such beauty of simplicity.

Phải thật lòng yêu và trân trọng trước đã, rồi hay đánh giá it’s lack of or abundant of simplicity.

Draft vậy đã. Làm tiếp đã.

Mình mới đọc note của một người bạn trên facebook, về cơn thèm muốn của người đó được di chuyển, được đi, được cảm giác đang đi, được thấy mình xa lạ trên mỗi cung đường, được nhìn lại luyến tiếc và nhìn tới háo hức. Và điều kiện là alone hoặc cạnh một người tốt nhất nên keep silent.

Mình cũng thích được đi. Mình mê đắm ngắm nhìn những chiếc máy bay bay lên, cảm giác như mỗi chiếc máy bay mang theo ước mơ, niềm tin, hy vọng của mình và của ai đó trên chuyến bay ấy. Và, đâu đó, mang cả tình yêu hay sự trốn tránh.

Cảm giác được đi cũng rất lạ. Ra đi, một mình, đượm cảm giác cô độc nhưng là cô độc tích cực. Chút buồn sành điệu nhưng đầy tự tin và thong thả. Có thể khi bắt đầu ngồi vào ghế, thắt cái dây an toàn, gật đầu với người lạ mặt bên cạnh, ta chợt tự hỏi mình tại sao lại đi? Hay nếu thực sự phải đi, thì khi ấy, bên cạnh niềm háo hức về nơi sắp tới (nếu là lần đầu tới) thì có thể sẽ còn surrounded by loneliness, nhỉ.

Dù sao thì những chuyến bay cũng cho mình cảm giác kỳ lạ. Depart và Arrive. Có lẽ cũng giống cuộc đời mỗi người, có người sẽ chỉ muốn depart một lần và arrive vĩnh viễn. Có người sẽ mau chóng ngán nơi vừa arrive, chẳng bao lâu lại nối máu depart. Sẽ thật nhàm chán khi nói hoài hoài chỉ arrive và depart. Nhưng khi depart với những niềm riêng, những rối bời, những bịn rịn của ra đi và những khó khăn thấy trước, những ngập ngừng con tim của nơi đến, bạn sẽ thấy depart và arrive khó khăn đến thế nào. In the middle of nowhere có lẽ là thứ mô tả vô duyên nhưng chính xác nhất.

Leaving on a jet plane. Tôi nghe bài hát này của Emi Fujita mỗi buổi sáng uống café một mình ở Lumineux (khi quán này còn mở cửa, anh bạn chủ quán hứa sẽ báo khi nào mở lại ở một chỗ mới mà chưa biết khi nào). Giai điệu quả thực rất nhẹ nhàng và có phần thảnh thơi. Cảm giác như một người ra đi, dù luyến tiếc nhưng dường như đã có những quyết định của trái tim, dường như không còn ở middle of nowhere nữa mà đơn giản biết rằng it gonna be somewhere nhưng để tới được đó sẽ phải trải qua một quãng đường dài. Dù sao thì biết được where it gonna be đã tốt lắm rồi, có được target để exerting cũng là một điều đáng mừng.

Tôi quên mất rằng Emi Fujita chỉ hát cover cho tới khi bất chợt muốn biết chắc rằng mình nghe đúng lyrics của bài hát. Bài hát cũng có một lịch sử thú vị.

Được viết vào năm 1966 bởi John Denver, nhưng nổi tiếng khi được ghi âm và hát lại bởi Peter, Paul and Mary. Tên ban đầu của bài hát là “Oh Babe I Hate To Go” – nghe rất chi là sến, nhưng nhà sản xuất của Denver là Milt Okun đã thuyết phục đổi tên như bây giờ – “leaving on a jet plane” – một cái tên theo tớ là rất … teen, rất 9x – được hiểu là “ra đi (sành điệu) bằng máy bay phản lực”.

Năm 1967, có một số nhóm ghi âm bài hát đưa vào đĩa của họ, bao gồm có Chad Mitchell Trio, Spanky and Our Gang và Peter, Paul and Mary trong đĩa đầu tay của họ có tên là Album 1700. Tuy nhiên phải đến năm 1969, khi họ xuất bản dưới dạn single thì bài hát mới thực sự là một hit – và vô tình là hit lớn nhất của họ (cũng là cuối cùng luôn) – đưa họ lần đầu và duy nhất lên vị trí số 1 bảng Billboard.

Điều thú vị hơn, tới năm 1998, cô ca sĩ có khuôn mặt rất classical và và charming người Canada có tên Chantal Jennifer Kreviazuk đã đánh dấu thành công (hit) ở tầm quốc tế duy nhất của mình chính bằng việc hát lại bài “Leaving on a Jet Plane“, và được sử dụng làm bài hát cho bộ phim nổi tiếng Armageddon. Bài hát khi đó được yêu thích gần ngang ngửa với thần tượng của tớ Aerosmith‘s “I Don’t Want to Miss a Thing“.

Và bây giờ, còn gì để nói nữa, thử nghe và nghiền ngẫm lời bài hát này nhé. Với tớ thì nó tuyệt vô cùng, đừng hỏi tại sao vì tớ đơn giản là không nói được

“Leaving On A Jet Plane”

I’m … I’m …

All my bags are packed, I’m ready to go
I’m standin’ here outside your door
I hate to wake you up to say goodbye

But the dawn is breakin’, it’s early morn
The taxi’s waitin’, he’s blowin’ his horn
Already I’m so lonesome I could die

So kiss me and smile for me
Tell me that you’ll wait for me
Hold me like you’ll never let me go

‘Cause I’m leaving on a jet plane
I don’t know when I’ll be back again
Oh, babe, I hate to go

I’m …

There’s so many times I’ve let you down
So many times I’ve played around
I’ll tell you now, they don’t mean a thing

Every place I go, I think of you
Every song I sing, I sing for you
When I come back I’ll wear your wedding ring

So kiss me and smile for me
Tell me that you’ll wait for me
Hold me like you’ll never let me go

‘Cause I’m leaving on a jet plane
I don’t know when I’ll be back again
Oh, babe, I hate to go

Now the time has come to leave you
One more time, oh, let me kiss you
And close your eyes and I’ll be on my way

Dream about the days to come
When I won’t have to leave alone
About the times that I won’t have to say …

Oh, kiss me and smile for me
Tell me that you’ll wait for me
Hold me like you’ll never let me go

‘Cause I’m leaving on a jet plane
I don’t know when I’ll be back again
Oh, babe, I hate to go

And I’m leaving on a jet plane
I don’t know when I’ll be back again
Oh, babe, I hate to go

But I’m leaving on a jet plane

Ngày đó? Đầu tiên là sinh nhật bạn, đừng nói với tôi lúc này bạn đang ngẩn ngơ nghĩ về sinh nhất sẽ diễn ra vào tháng 12 nhé, bạn đang đơn giản ko nghĩ gì đến nó cả. Ngày cưới (đầu tiên, thứ 2, … thứ 3) của bạn? Hay tiếp đó, ngày bạn ký đơn ly dị đầu tiên? Tiêu cực quá à, vậy ngày bạn có nụ hôn đầu tiên? Ngày làm chuyện đó lần đầu tiên? Ngày cô gái đầu tiên của bạn (và hiện tại vẫn là đầu tiên) nhõng nhẽo bạn phải celebrate vì cách đây xyz năm, đúng ngày này, cô ấy tự nhiên gật đầu khi bạn hỏi “đằng ấy có yêu tớ không?” (mà thú thật đi, lúc đó bạn mong cô ta gật hay lắc?) Hay, neutral hơn, đó là ngày cưới của ba mẹ, ngày bạn tốt nghiệp, ngày bạn gặp một điều kỳ lạ, ngày sinh nhật của một người không còn lien hệ nhưng lại vô cùng đặc biệt, ngày bạn chợt để rớt chú iPhone trên tay bởi 1 nụ cười thoáng qua nhưng ánh sáng đầu ngày mùa thu, để rồi cứ hớt hải rong xe nhiều ngày tìm lại cảm giác thiên thần đó? Hay đó là 1 ngày bạn muốn quên chết đi được, thế mà cứ tới gần đó, bạn lại nhớ một cách đầy chủ đích?

Một ngày như mọi ngày và chẳng giống ngày nào, cũng không giống ngày này của năm trước, chắc ăn cũng sẽ khác ngày này của năm sau, bởi cung bậc của cảm xúc luôn sẽ khác. Vào một ngày giống như bao ngày, điều khác biệt duy nhất là ở sâu trong một chỗ nào đó, có những đợt sóng, sóng ngầm, sóng ở đáy sông, sóng do núi lửa sắp phun trào, hay chỉ là sóng lan từ quá khứ, cứ tỏa tự nhiên về tương lai, một ngày nào đó gặp bờ, sóng hòa vào cát, êm dịu và mãi mãi, không còn phải rì rào mỗi đêm, không phải bạc trắng vì nỗi nhớ hay khắc khoải, không còn phải giả bộ lăn tăn bề mặt che dấu đi sự dữ dội sâu thẳm.

Chẳng ai stay mãi với 1 điều, con người lấy thay đổi làm gốc, tình yêu không là mốc cho gia đình và nỗi nhớ thì không cần bất kỳ một quy luật. Bản chất tất cả đều không có quy luật, mọi thứ gọi là luật thực ra là từ những gì đã diễn ra nhiều mà người ta cố mô tả nó thôi. Nhưng sẽ có những điều cứ biến động randomly và không luật nào chế tài được.

Life keep on going, mọi kết luận rồi bất chợt sai, lúc nào đó lại vô tình đúng. Einstein với sự bất định và tương đối vĩ đại, nó vĩ đại bởi người ta không chỉ áp dụng cho toán học, vật lý – những thứ hữu hình, nắm rờ, coi,… một cách khô khan mà cả những thứ vô hình, rất lãng mạn và giàu tính người. Ở đâu đó mình đã từng tự quyết định và cũng đọc ở đâu đó khác nữa có người đồng ý với mình, “chỉ có nỗi nhớ là thật và nỗi nhớ thì không cần chứng minh và có thể tin tưởng”

Viết cho một ngày có lẽ nên cố quên. The shit is that, what we try to forget is simply what we just couldn’t.

Những ngày gần đây lại xoay mòng mòng với câu hỏi đó. Liệu có phải vì công việc quá khó khăn? Cũng có thể. Nhưng còn một lý do khác: chỉ số cảm hứng làm việc đang tụt thê thảm. Có lúc ngán ngẩm nhai sing-gum nhìn list việc dài nhằng, huýt sáo giả bộ không thấy, bê cái mông teo tóp bò lên lầu 6 vểnh râu café ngắm con đường kín đặc khói bụi.

Ôi thì thây kệ, ta vẫn tự hào về cái khả năng chạy nước rút và cái sự gặp may mắn quá đỗi của ta, nhiều pha ghi bàn ở phút 90++ làm trọng tài cũng phải thở dài thượt thạt hối hận vì cho đá thêm giờ. Biết sao được, tại mình may mắn chứ bộ.

Nhưng có lẽ lần này nghiêm trọng rồi: what do I really want to do? What do I suppose to do? Who and where need me the most?

Những chuỗi ngày làm việc thiếu cảm xúc, cảm giác như một kẻ làm việc mải miết cả ngày thiếu ăn nhưng đến khi người ta đặt trước mặt một tô mì gói không người lái, thì lại lầm bầm thà làm ma đói còn hơn hút chùn chụt mấy sợi mì vô duyên này. Ngán ngẩm, chưa tới quá vị trí trái tim trên ngực, nhưng đã gây ngứa ngáy khó chịu ở mông.

Mình sẽ làm để kiếm tiền? Ít nhất đến giờ thì không. Hay mình sẽ làm ở đây vì có cô bé kia xinh lắm kìa? Xin pa, bé xinh nhất mới nghỉ rồi, bé xinh nhì đã có chồng và 2 cô chiêu. Hay là mình làm vì các bạn ấy ngưỡng mộ mình tài năng, đẹp trai đây? (tui thề là tui không dám tự trả lời câu này, mày khùng hết biết Phương ơi.)

Lúc này đang ngồi đan vợt chuẩn bị cho một buổi sáng lười nhác bỏ bê công việc để đi quờ quạng tìm cảm hứng. Thế nhưng cái sự nghiệp đan vợt ảo này bị đánh đập dã man bởi một mớ tweet của mấy người bạn ảo. Họ kéo nhau start-up kìa. Họ bàn luận về start-up kìa, họ thủ thỉ, tâm tình, chia sẻ những phút lên tiên, thỏa mãn cả thể xác lẫn tinh thần khi đạt cảm giác lên đỉnh của một kẻ khởi nghiệp nhìn thấy những tín hiệu le lói đầu tiên của thành công.

Cái máu start-up bắt đầu muốn trào ngược lên cổ giống như đợt ợ chua mỗi khi cơn đau dạ dày miên man chiếm lĩnh cái dạ dày khốn khổ.

Mình nên làm gì nhỉ?

Vì sao họ khởi nghiệp? Vì sao ai đó mở business và thành công? Bắt một idea của ai đó vô tình nói ra, vô thưởng, càng không thể nào phạt, và từ đó kì kọt đặt gạch trét keo xây nhà. Vậy mà nó đẹp, đính cái cửa eurowindow vào ngon lành kìa, đẹp dịu dàng mà không chói lóa.

Cơ mà khoan, lại mê mải suy nghĩ, một vài cái tên và hình ảnh bắt đầu rớt như cầu tõm xuống trước mặt. Những kẻ hăm hở khởi nghiệp, giờ đang nai lưng làm thuê trả nợ cho những phút lên tiên đã trải qua. Vì sao lại thất bại nhỉ? Sao mắt họ vẫn đau đáu niềm riêng, âm ỉ nóng đợi gió đúng chiều thôi để bùng lửa lại.

Start-up là một quá trình thử và sai. Người thử nhiều và sai nhiều không có nghĩa là kẻ ngu dại. Nó đơn giản có 2 câu trả lời: hoặc cực kỳ là ngu và dại; hoặc đó là quá trình chuẩn bị cho một thành công vững bền. Những người thành công thuộc túyp 2. Họ thử, sai và làm lại cho đúng, kiên trì và nhẫn nại. Họ đều có một cái chuyên của mình để dùng nó vào cái thiên cơ thành công.

Lại thở dài như cái đuôi heo, ngoe nguẩy thấy ghét. Tự nhận ra mình là kẻ cái gì cũng biết nhợt nhạt, cái gì cũng không biết chi tiết. Thế thì mình cần làm gì nhỉ? Đi học? Tự học? Mần sư ép nhả đạo?

Có lẽ nên quay lại việc đang làm trước khi viết một mớ thứ rất chi là vô duyên vô dáng vô dạng vô hình vô tình vô nghĩa này. Tự ấn nút dặn lòng: tự mà rèn cho cứng nghề trước khi mang 3 tấc lưỡi và 10 gang kinh nghiệm ra đưa lên đầu để nhìn xuống xung quanh.

Còn tiền à? Đi kiếm tiền đi chứ ngồi đó mà than nghèo?

Dậy mà đi hỡi đồng bào ơi

Người ta không hiểu đúng thì sẽ hiểu sai, bởi hàng ngày, tỷ lệ số người hành động đúng và hành động sai rồi rốt cuộc cũng sẽ tương đương. Nghĩa là số lần hiểu sai và số lần hiểu đúng tiến đến vô cực là hai đường thẳng song song.

Nhưng ở vô cực thì chúng sẽ cắt nhau, không tin hãy tới vô cực mà xem, định đề cơ bản nhất của toán học đã nói vậy. Cho nên tốt nhất nên tin.

Tin – một từ xa xỉ nhưng nhiều khi ta lại trao tặng nó một như một kẻ trọc phú hào phóng, cho mà không nhận, không nghĩ và không nhìn lại xem sự cho đó thậm chí có hại hay không.

Quay trở lại, rốt cục hiểu lầm và tin trở thành một cặp. Bởi nếu hiểu lầm và nhất quyết không hiểu đúng, hoặc vì cái tôi thật cao, sáng lạnh và nhọn hoắt, ai đó nhất quyết không chịu hiểu lại mặc dù biết mình sai; thì … họ cần một niềm tin vào điều tốt đẹp sẽ xảy ra khi cố gắng hiểu đúng.

Hiểu lầm có thể chỉ chút ngắn, nhưng có thể là cả một cuộc đời không thể sửa chữa. Chàng trai kia chỉ hiểu nhầm ý nghĩa nụ cười 1 cô gái mà để cả đời theo đuổi và trả giá cho cái nhầm, khiến bao cái hiểu đúng khác đành ngỡ là nhầm.

Cuộc sống luôn có đúng và sai, thật và giả. Đôi khi nếu thấy mọi thứ hình như quá đơn giản hoặc quá đúng với cách nó như thế, thì hãy nghĩ xem liệu nó có đơn giản như thế? Liệu phía sau những đoạn chiếu nhanh cuộc đời, ta có bỏ sót những hình ảnh mập mờ của đoạn hậu trường nơi sự thật được thể hiện một cách mộc mạc và chân thành nhất. Nơi ấy có nụ cười và nước mắt chảy khi ai đó nhìn lại và chợt nhận ra mình đã theo đuổi cái nhầm để cái không nhầm cũng đành nhầm theo.

Nhưng có vẻ điều ấy hay xảy ra trễ …

Tôi không có chút tơ tưởng nào làm một nhà phê bình nghệ thuật. “Ngàn năm tình sử” của Ideacaf thực sự là một tác phẩm nghệ thuật để một kẻ vốn khinh thường những thể loại văn hóa như kịch, tuồng, chèo,… phải thay đổi suy nghĩ và lấy giấy bút ra ghi lại một thứ cảm xúc lạ sau hơn 3h ngọ ngoạy trên ghế của Ideacaf.

Góc nhìn của tôi khác một chút. Business.

Hãy nhìn cách họ làm, cách vở kịch được dàn dựng, cách người ta chau chuốt từng âm điệu của giọng nói, từ ngón tay cách nhịp theo âm thanh nền, từng nét nhăn mặt theo nhịp rung cảm xúc.

Tất cả ở đó là một sự nghiêm túc đáng kính nể của những con người lao động thật sự yêu điều họ đang làm.

Tôi vẫn thích câu nói của Steve: you’ve got to find what you love.

Những con người đã diễn tối nay trên Ideacaf, họ có lẽ đã tìm được tình yêu của mình, cùng chia sẻ một tình yêu, đam mê với công việc. Khi làm với tấm lòng, đừng hỏi vì sao thành công đến với họ.

Ngồi đó để cảm được tâm tư của khán giả ngóng chờ khi bất chợt mất điện giữa chừng. Ngồi đó để tự nhiên cũng thấy mình rưng rức theo tràng pháo tay dường như không dứt khi kết thúc buổi diễn – thứ mà trước giờ tôi chỉ thấy trong film nước ngoài…. Và ngồi đó để nghe tiếng reo hò của chính những người lao động của đêm nay – những người  nghệ sĩ. Họ đã hò reo, vui kỳ lạ, ngay khi cánh gà đóng lại sau lưng họ. Thành công với tràng pháo tay bất tận của khán giả cuối giờ và sự tĩnh lặng tuyệt đối suốt 3h diễn suất.

Giá như người Việt Nam mình làm gì cũng như đóng kịch thế này, có lẽ mọi thứ đã tốt lắm. Giá như mọi lao động đều là nghiêm túc bằng tâm, dồn cả tấm lòng vào việc đang làm thì chúng ta đã và sẽ khác.

Đóng kịch là làm giả với cả tấm lòng và trái tim chân thật. Chỉ vậy thôi cũng đã đủ làm thay đổi nhiều điều.